Rekabet yasağı: İtalya’da ücretli olmak zorunda, Türkiye’de değil

Türk şirketleri kilit çalışanları için rekabet yasağı maddesine alışkındır. Satış müdürünüz rakibe geçip müşterilerinizi götürmesin, mühendisiniz üretim sırlarınızı başka bir fabrikada kullanmasın. İtalya’da da rekabet yasağı mümkündür, ama Türkiye’deki alışkanlıkla yazılmış bir madde İtalya’da büyük olasılıkla geçersiz olur. Temel fark tek kelimedir: ücret.

Türkiye’de durum  

Türk Borçlar Kanunu’nun 444–447. maddeleri işçinin rekabet yasağını düzenler. Uygulamada öne çıkan noktalar şunlardır:

• Rekabet yasağı yazılı şekilde yapılmalıdır; bu bir geçerlilik şartıdır.
• Özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamaz; daha uzun kararlaştırılırsa mahkeme iki yıla indirir.
• Yer ve konu bakımından makul sınırlar olmalıdır.
• Yasak süresince işçiye bir karşılık ödenmesi kanuni bir zorunluluk değildir; karşılık öngörülmemesi tek başına sözleşmeyi geçersiz kılmaz.
• Yasak genel olarak, müşteri çevresine veya üretim sırlarına erişebilen işçiler için geçerlidir.

Kısacası Türkiye’de birçok iş sözleşmesine standart bir rekabet yasağı maddesi eklenir ve işçiye ayrıca bir ödeme yapılmaz.

İtalya’da durum  

İtalya’da çalışanla yapılan rekabet yasağı anlaşması (patto di non concorrenza) Medeni Kanun’la düzenlenir. Geçerli olması için şu şartların hepsi aranır:

• Yazılı olmalıdır.
• Ücretli olmalıdır. Çalışana, kısıtlamaya karşılık uygun bir bedel ödenmelidir. Bedel yoksa veya sembolikse anlaşma geçersizdir.
• Süre sınırlıdır: en fazla 3 yıl, yöneticilerde 5 yıl.
• Yer ve faaliyet bakımından sınırlı olmalıdır. Çalışanın mesleğini tamamen yapamaz hâle getiren bir kısıtlama kabul edilmez.

En önemli fark ikinci maddedir. Türkiye’de karşılıksız bir rekabet yasağı geçerli olabilirken, İtalya’da karşılıksız bir rekabet yasağı geçersizdir. İtalyan mahkemeleri bedelin kısıtlamayla orantılı olup olmadığına da bakar: geniş bir bölge, uzun bir süre ve geniş bir faaliyet alanı için küçük bir bedel yeterli sayılmayabilir.

Karşılaştırma  

Bedel nasıl ödenir?  

Bedel, iş ilişkisi süresince ücrete ek olarak aylık bir tutar şeklinde ya da iş ilişkisi sona erdiğinde toplu olarak ödenebilir. Her iki yöntemin vergi, prim ve uygulama açısından farklı sonuçları vardır. Bedel ücret niteliğinde olduğu için vergiye ve prime tabidir; bütçeye ekleyin [bedelin prim ve TFR etkisi teyit edilecek].

Rekabet yasağına alternatifler  

Her çalışan için rekabet yasağı gerekmez. Birçok durumda daha basit ve ucuz araçlar yeterlidir:

• Gizlilik maddesi. Ticari sırların, müşteri listelerinin ve teknik bilgilerin korunması. Sözleşmelerimizde standarttır.
• Fikri mülkiyet devri. Çalışanın iş kapsamında ürettiği tasarım, kod ve buluşların şirkete ait olduğunun açıkça yazılması.
• Sadakat yükümlülüğü. İtalya’da çalışan, iş ilişkisi süresince işverenle rekabet etmemekle zaten yükümlüdür; bunun için ayrı bir anlaşma gerekmez.
• Müşteri ayartmama. Daha dar kapsamlı bir kısıtlama; bazı durumlarda tam bir rekabet yasağından daha uygun olabilir.

Türk işverenler için öneri  

1. Türkiye’deki standart sözleşme maddesini İtalyan sözleşmesine kopyalamayın.
2. Rekabet yasağını yalnızca gerçekten kritik roller için düşünün: ülke müdürü, kilit müşterileri yöneten satışçı, üretim teknolojisine erişen mühendis.
3. Kapsamı dar tutun: belirli rakipler veya belirli bir faaliyet alanı, makul bir coğrafya, kısa bir süre.
4. Bedeli baştan bütçeleyin ve sözleşmede açıkça yazın.
5. Her durumda gizlilik ve fikri mülkiyet maddelerini kullanın.

Sonuç  

İtalya’da rekabet yasağı mümkün ama pahalıdır ve Türkiye’deki gibi bir varsayılan madde değildir. Ücretsiz bir yasak geçersizdir. Kritik roller için orantılı bir bedelle dar kapsamlı bir anlaşma yapın; diğer roller için gizlilik ve fikri mülkiyet maddeleri genellikle yeterlidir. Diğer farklar için İtalya–Türkiye karşılaştırmasına bakın.

Sık sorulan sorular  

Mevcut bir çalışana sonradan rekabet yasağı ekleyebilir miyiz? Mümkündür, ama yine yazılı ve ücretli olmalıdır. Çalışanın onayı gerekir; bedelin ne olacağını açıkça konuşun.

Bedeli ne kadar olmalı? Kanunda sabit bir oran yoktur. Kısıtlamanın süresi, coğrafyası ve kapsamı genişledikçe bedelin de artması beklenir. Pazarlıkla belirlenir ve orantılı olmalıdır.

Çalışan yasağı ihlal ederse ne olur? Sözleşmede bir cezai şart öngörülebilir ve işveren zarar talebinde bulunabilir. Ama önce anlaşmanın geçerli olması gerekir; geçersiz bir anlaşma uygulanamaz.

Türk hukukuna tabi bir rekabet yasağı yapabilir miyiz? İtalya’da çalışan bir işçinin iş sözleşmesi İtalyan hukukuna tabidir; yasağı İtalyan şartlarına göre kurun.